چگونه سرمایه در گردش یک شرکت را محاسبه کنیم؟
برای محاسبه سرمایه در گردش، داراییهای جاری شرکت را از بدهیهای جاری آن کم کنید. حاصل این محاسبه نشان میدهد پس از در نظر گرفتن تعهدات کوتاهمدت، چه میزان منابع جاری در اختیار شرکت باقی میماند. اما عدد بهتنهایی کافی نیست؛ برای تحلیل درست باید اجزای ترازنامه، کیفیت مطالبات و موجودی کالا و تغییرات نسبت به دوره قبل را هم بررسی کرد. در این مقاله، فرمول را با یک مثال آموزشی از ترازنامه محاسبه میکنیم و روش تفسیر تغییرات آن را توضیح میدهیم. این راهنما برای مدیران، صاحبان کسبوکار و علاقهمندان به حسابداری، از جمله خوانندگان مطالب علیرضا میرزازاده، کاربردی است.
سرمایه در گردش خالص از تفاضل داراییهای جاری و بدهیهای جاری به دست میآید. برای نمونه، اگر دارایی جاری یک شرکت ۹۴۰ و بدهی جاری آن ۶۲۰ میلیون تومان باشد، سرمایه در گردش خالص برابر با ۳۲۰ میلیون تومان است. مثبت یا منفی بودن این عدد را باید با توجه به ترکیب اقلام، روند دورههای قبل و شرایط فعالیت شرکت تفسیر کرد.
سرمایه در گردش چیست؟
سرمایه در گردش در کاربرد رایج حسابداری معمولاً به سرمایه در گردش خالص اشاره دارد؛ یعنی تفاوت داراییهای جاری و بدهیهای جاری در یک تاریخ مشخص. دارایی جاری شامل منابعی است که انتظار میرود در چرخه عادی فعالیت یا در کوتاهمدت به وجه نقد تبدیل یا مصرف شوند؛ مانند وجه نقد، حسابهای دریافتنی و موجودی کالا. بدهی جاری نیز تعهداتی را در بر میگیرد که در کوتاهمدت باید پرداخت یا تسویه شوند؛ مانند حسابهای پرداختنی به تأمینکنندگان، تسهیلات کوتاهمدت و هزینههای پرداختنی.
این شاخص، تصویری اولیه از توان شرکت برای مدیریت تعهدات کوتاهمدت ارائه میکند. بااینحال، سرمایه در گردش برابر با وجه نقد موجود نیست. ممکن است بخش عمده داراییهای جاری در موجودی کالای کمگردش یا مطالبات دیر وصولشونده قرار گرفته باشد و در عمل بهسرعت برای پرداخت بدهیها قابل استفاده نباشد.
فرمول محاسبه سرمایه در گردش
فرمول متداول سرمایه در گردش خالص ساده است:
سرمایه در گردش خالص = داراییهای جاری − بدهیهای جاری
هر دو مبلغ باید مربوط به یک تاریخ و بر اساس طبقهبندی یکسان در ترازنامه باشند.
در این فرمول، داراییها و بدهیهای بلندمدت وارد محاسبه نمیشوند. برای مثال، زمین یا تسهیلات بلندمدت معمولاً در این تفاضل قرار نمیگیرند؛ اما بخش کوتاهمدت یک تسهیلات، در صورت طبقهبندی بهعنوان بدهی جاری، جزو بدهیهای جاری محسوب میشود. بنابراین هنگام استفاده از ترازنامه، صرفاً نام حساب را نبینید و طبقهبندی آن را هم بررسی کنید.
گاهی «سرمایه در گردش» به معنای داراییهای جاری یا سرمایه در گردش ناخالص به کار میرود. برای جلوگیری از ابهام، در تحلیل و گزارش خود مشخص کنید منظورتان سرمایه در گردش ناخالص است یا سرمایه در گردش خالص. فرمول این مقاله مربوط به سرمایه در گردش خالص است.
چگونه ارقام لازم را از ترازنامه پیدا کنیم؟
برای انجام محاسبه، ابتدا ترازنامه یا صورت وضعیت مالی شرکت را برای تاریخ موردنظر آماده کنید. سپس اقلام جاری را شناسایی و جمع بزنید. اقلامی مانند وجه نقد و معادلهای نقد، سرمایهگذاریهای کوتاهمدت، حسابها و اسناد دریافتنی، موجودی مواد و کالا و پیشپرداختهای جاری ممکن است در بخش داراییهای جاری قرار گیرند. ترکیب دقیق این سرفصلها به فعالیت شرکت و نحوه ارائه صورتهای مالی بستگی دارد.
در سمت بدهیها، حسابها و اسناد پرداختنی، بدهیهای مالی کوتاهمدت، مالیات و حقوق پرداختنی و سایر تعهدات جاری را بررسی کنید. سپس جمع داراییهای جاری را از جمع بدهیهای جاری کم کنید. اگر قصد مقایسه با سال قبل را دارید، از صورتهای مالی با تاریخهای مشابه و طبقهبندی قابل مقایسه استفاده کنید.
ترازنامه یک تصویر از وضعیت مالی در یک تاریخ معین است. تاریخ مبنای محاسبه و دورهای را که با آن مقایسه میکنید، روشن کنید.
اقلام جاری را از ترازنامه استخراج کنید و مطمئن شوید هیچ قلم بلندمدتی به اشتباه وارد جمع نشده است.
تعهدات کوتاهمدت را با توجه به طبقهبندی صورت مالی شناسایی کنید. در مورد تسهیلات، بخش سررسیدشونده در کوتاهمدت را از بخش بلندمدت تفکیک کنید.
بدهیهای جاری را از داراییهای جاری کم کنید و سپس عدد بهدستآمده را با دورههای قبل و اجزای تشکیلدهنده آن بسنجید.
مثال محاسبه سرمایه در گردش با ترازنامه
جدول زیر یک مثال آموزشی است و اطلاعات واقعی یک شرکت نیست. مبالغ به میلیون تومان بیان شدهاند. فرض کنید ترازنامه خلاصه شرکت در پایان سال جاری و سال قبل به شکل زیر باشد:
| سرفصل | پایان سال قبل | پایان سال جاری |
|---|---|---|
| وجه نقد | ۱۰۰ | ۱۲۰ |
| حسابهای دریافتنی | ۲۶۰ | ۳۰۰ |
| موجودی کالا | ۴۰۰ | ۴۸۰ |
| پیشپرداختهای جاری | ۴۰ | ۴۰ |
| جمع داراییهای جاری | ۸۰۰ | ۹۴۰ |
| حسابهای پرداختنی | ۳۱۰ | ۳۵۰ |
| تسهیلات کوتاهمدت | ۱۶۰ | ۱۸۰ |
| سایر بدهیهای جاری | ۸۰ | ۹۰ |
| جمع بدهیهای جاری | ۵۵۰ | ۶۲۰ |
سرمایه در گردش خالص پایان سال جاری برابر است با:
۹۴۰ − ۶۲۰ = ۳۲۰ میلیون تومان
برای پایان سال قبل نیز محاسبه چنین است:
۸۰۰ − ۵۵۰ = ۲۵۰ میلیون تومان
در نتیجه، سرمایه در گردش خالص در این مثال ۷۰ میلیون تومان افزایش یافته است. این تغییر را میتوان از دو جهت دید: داراییهای جاری ۱۴۰ میلیون تومان بیشتر شدهاند و بدهیهای جاری نیز ۷۰ میلیون تومان افزایش یافتهاند. تفاوت این دو تغییر، افزایش ۷۰ میلیون تومانی سرمایه در گردش خالص را توضیح میدهد.
تغییر سرمایه در گردش را چگونه تحلیل کنیم؟
افزایش سرمایه در گردش خالص میتواند نشانه افزایش حاشیه منابع جاری نسبت به تعهدات کوتاهمدت باشد؛ اما بهتنهایی اثبات نمیکند که وضعیت نقدینگی بهتر شده است. در مثال بالا، بخش زیادی از افزایش داراییهای جاری مربوط به موجودی کالا و حسابهای دریافتنی است، درحالیکه وجه نقد فقط ۲۰ میلیون تومان افزایش یافته است. اگر کالا بهسختی فروش برود یا مطالبات دیر وصول شوند، کیفیت این افزایش با حالتی که وجه نقد بیشتر شده متفاوت خواهد بود.
کاهش سرمایه در گردش هم لزوماً به معنای مشکل نیست. برای نمونه، ممکن است شرکت وصول مطالبات را سریعتر کرده باشد یا موجودی انبار را کاهش داده و منابع را کارآمدتر به کار گرفته باشد. از سوی دیگر، کاهش شدید وجه نقد همراه با رشد بدهیهای سررسیدشونده میتواند فشار نقدینگی ایجاد کند. پس علت تغییر را با بررسی ریز اقلام و شرایط کسبوکار پیدا کنید.
برای مقایسه دورهای، تغییر را بهصورت زیر محاسبه کنید:
تغییر سرمایه در گردش خالص = سرمایه در گردش خالص دوره جاری − سرمایه در گردش خالص دوره قبل
همچنین مقایسه شرکت با دورههای گذشته، بودجه و کسبوکارهای مشابه میتواند از تکیه بر یک عدد منفرد مفیدتر باشد. فصلپذیری فروش، زمان خرید مواد اولیه و شیوه دریافت از مشتریان ممکن است باعث نوسان اقلام جاری در طول سال شود؛ بنابراین تاریخ ترازنامه نیز در تفسیر اهمیت دارد.
سرمایه در گردش مثبت یا منفی چه معنایی دارد؟
سرمایه در گردش مثبت یعنی جمع داراییهای جاری در تاریخ گزارش از جمع بدهیهای جاری بیشتر است. این وضعیت میتواند حاشیهای برای پوشش تعهدات جاری فراهم کند، اما کفایت آن به سرعت تبدیل داراییها به وجه نقد و زمان سررسید بدهیها وابسته است.
سرمایه در گردش منفی یعنی بدهیهای جاری از داراییهای جاری بیشتر است. چنین وضعیتی ممکن است نیاز شرکت به مدیریت دقیق جریان نقد یا تأمین مالی را نشان دهد، اما بهتنهایی حکم قطعی درباره ورشکستگی یا ناتوانی در پرداخت نیست. بعضی کسبوکارها به دلیل دریافت نقدی از مشتریان و پرداخت با فاصله زمانی به تأمینکنندگان میتوانند با سرمایه در گردش منفی فعالیت کنند. در مقابل، برای شرکتی که فروش نسیه دارد و مطالباتش دیر وصول میشود، همین وضعیت ممکن است پرریسکتر باشد.
برای ارزیابی یک شرکت، تنها به مثبت یا منفی بودن سرمایه در گردش تکیه نکنید. مبلغ موجودی کمگردش، مطالبات مشکوکالوصول، سررسید بدهیها، جریان نقد عملیاتی و الگوی معمول صنعت را هم بررسی کنید. عدد مثبت نیز تضمین نمیکند که همه تعهدات در زمان مقرر پرداخت میشوند.
تفاوت سرمایه در گردش با نسبت جاری
سرمایه در گردش خالص یک مبلغ است، اما نسبت جاری رابطه نسبی بین داراییهای جاری و بدهیهای جاری را نشان میدهد:
نسبت جاری = داراییهای جاری ÷ بدهیهای جاری
در مثال سال جاری، نسبت جاری برابر با ۹۴۰ تقسیم بر ۶۲۰، یعنی حدود ۱٫۵۲ است. این نسبت و سرمایه در گردش خالص، هر دو از ارقام جاری ترازنامه استفاده میکنند، اما پاسخ یکسانی نمیدهند: اولی نسبت و دومی مبلغ مازاد داراییهای جاری بر بدهیهای جاری را بیان میکند. هیچ عدد واحدی را بدون توجه به صنعت، کیفیت داراییها و روند گذشته بهعنوان معیار قطعی مناسب یا نامناسب بودن در نظر نگیرید.
خطاهای رایج در محاسبه و تفسیر
- استفاده از ارقام دارایی و بدهی مربوط به تاریخهای متفاوت.
- وارد کردن دارایی یا بدهی بلندمدت در محاسبه اقلام جاری.
- نادیده گرفتن بخش کوتاهمدت بدهی بلندمدت که در ترازنامه جاری طبقهبندی شده است.
- فرض کردن اینکه تمام مطالبات و موجودی کالا فوراً به وجه نقد تبدیل میشوند.
- مقایسه مبلغ شرکتهای متفاوت بدون توجه به اندازه و نوع فعالیت آنها.
- نتیجهگیری درباره وضعیت نقدینگی فقط بر اساس افزایش یا کاهش یک عدد.
سؤالات متداول
آیا سرمایه در گردش خالص باید همیشه مثبت باشد؟
خیر. مناسب بودن آن به مدل کسبوکار، سرعت وصول مطالبات، گردش موجودی و زمان پرداخت بدهیها بستگی دارد. عدد منفی را باید بررسی کرد، اما بهتنهایی نشانه قطعی بحران نیست.
سرمایه در گردش را از کدام صورت مالی محاسبه میکنیم؟
برای محاسبه متداول، از ترازنامه یا صورت وضعیت مالی در یک تاریخ مشخص استفاده میشود. جمع داراییهای جاری را از جمع بدهیهای جاری همان تاریخ کم کنید.
آیا وجه نقد بخشی از داراییهای جاری است؟
بله، وجه نقد معمولاً یکی از اجزای داراییهای جاری است. بااینحال، برای ارزیابی نقدینگی باید سهم وجه نقد را از سایر اقلام جاری، مانند موجودی کالا و مطالبات، جداگانه بررسی کرد.
افزایش سرمایه در گردش همیشه خبر خوبی است؟
نه. افزایش ممکن است از رشد وجه نقد ناشی شده باشد یا از انباشت موجودی و مطالبات وصولنشده. ترکیب تغییر و علت ایجاد آن را بررسی کنید.
جمعبندی
برای محاسبه سرمایه در گردش خالص، بدهیهای جاری را از داراییهای جاری همان تاریخ کم کنید. مثال ترازنامه نشان داد که علاوه بر محاسبه عدد، مقایسه با دوره قبل و بررسی اجزای آن ضروری است. سرمایه در گردش مثبت یا رو به افزایش، بدون تحلیل وجه نقد، مطالبات، موجودی و سررسید بدهیها تصویر کاملی از وضعیت شرکت نمیدهد. در نهایت، این شاخص را در کنار نسبت جاری، جریان نقد و شرایط فعالیت شرکت تفسیر کنید.
برای استفاده عملی از این شاخص، یک ترازنامه واقعی در دسترس خود انتخاب کنید، اقلام جاری آن را جداگانه جمع بزنید و تغییر هر سرفصل را نسبت به دوره قبل بررسی کنید. توجه به کیفیت ارقام، تحلیل شما را از یک محاسبه ساده فراتر میبرد.