بلاکچین چیست و تراکنشها چگونه در آن ثبت میشوند؟
اگر میخواهید بدانید بلاکچین چیست و یک تراکنش چگونه در آن ثبت میشود، باید آن را نوعی دفترکل دیجیتال و توزیعشده در نظر بگیرید. نسخههایی از این دفترکل در اختیار چندین رایانه عضو شبکه قرار میگیرد و ثبت اطلاعات با قواعد مشترک شبکه انجام میشود؛ بنابراین، معمولاً یک نهاد مرکزی بهتنهایی مسئول نگهداری و تأیید همه سوابق نیست. در این مقاله، مسیر یک تراکنش را از زمان ایجاد تا ثبت در بلاک و رسیدن به تأییدهای بیشتر بررسی میکنیم.
این توضیح برای آشنایی عمومی با فناوری زنجیره بلوکی است و به یک رمزارز یا شبکه مشخص محدود نمیشود. برای مطالعه مطالب آموزشی بیشتر میتوانید به وبسایت علیرضا میرزازاده مراجعه کنید.
در بلاکچین، کاربر تراکنش را با کلید خصوصی خود امضا و به شبکه ارسال میکند. گرههای شبکه اعتبار آن را با قواعد پروتکل میسنجند. سپس، یک سازوکار اجماع درباره ترتیب و پذیرش تراکنشها تصمیم میگیرد و تراکنشهای پذیرفتهشده در یک بلاک قرار میگیرند. پیوند رمزنگاریشده بلاکها و نگهداری نسخههای دفترکل در شبکه، تغییر پنهانی سوابق را دشوار میکند؛ اما جزئیات و میزان نهاییشدن تراکنش به نوع بلاکچین بستگی دارد.
بلاکچین چیست؟
بلاکچین یا زنجیره بلوکی، نوعی دفترکل دیجیتال است که اطلاعات را در مجموعههایی به نام «بلاک» نگهداری میکند. هر بلاک میتواند شامل تراکنشها، زمان ثبت، دادههای فنی و اطلاعاتی برای پیوند با بلاک پیشین باشد. با اتصال این بلاکها به یکدیگر، زنجیرهای از سوابق شکل میگیرد.
ویژگی «توزیعشده» به این معناست که دادهها و مسئولیت بررسی آنها میان اعضای شبکه تقسیم میشود. در شبکههای عمومی، افراد میتوانند با رعایت قواعد پروتکل به شبکه بپیوندند؛ در شبکههای خصوصی یا مجوزدار، دسترسی و نقش اعضا ممکن است محدود باشد. همچنین، همه گرهها الزاماً تمام دادهها را با یک روش و برای همیشه ذخیره نمیکنند؛ برخی گرهها فقط بخشی از اطلاعات را نگه میدارند یا شیوه سبکتری برای بررسی دارند.
بلاکچین را نباید با یک پایگاه داده معمولی یکی دانست. پایگاه داده میتواند توسط مدیر مجاز ویرایش شود، اما در بلاکچین تغییر سابقه باید با قواعد شبکه سازگار باشد و در بسیاری از شبکهها، پذیرش آن به تأیید سایر مشارکتکنندگان وابسته است. این تفاوت به معنی غیرممکن بودن هر نوع تغییر نیست؛ امنیت و شیوه اداره شبکه به طراحی، تعداد و استقلال مشارکتکنندگان و سازوکار اجماع وابسته است.
اجزای اصلی فناوری زنجیره بلوکی
تراکنش و امضای دیجیتال
تراکنش پیامی است که عملی را برای ثبت در شبکه درخواست میکند؛ برای مثال، انتقال دارایی دیجیتال یا اجرای یک دستور در یک قرارداد هوشمند. در بسیاری از شبکهها، کاربر درخواست را با کلید خصوصی امضا میکند. امضا به گرهها امکان میدهد بررسی کنند که درخواست با کلید مربوط به حساب یا دارایی ارتباط دارد و محتوای آن پس از امضا تغییر نکرده است.
امضای دیجیتال بهتنهایی به معنی رمزگذاری یا پنهانماندن اطلاعات نیست. در بلاکچینهای عمومی ممکن است جزئیات تراکنش برای عموم قابل مشاهده باشد، هرچند نشانیهای شبکه لزوماً نام واقعی افراد را آشکار نمیکنند. این ویژگی را میتوان شبهناشناسبودن دانست، نه تضمین ناشناسماندن کامل.
گرهها، بلاکها و هش
گره (Node) رایانه یا نرمافزاری است که در شبکه مشارکت میکند و بر اساس قواعد آن، دادهها را دریافت یا بررسی میکند. بلاک مجموعهای از دادهها و تراکنشهاست. هش (Hash) نیز خروجی یک تابع رمزنگاری است که مانند اثرانگشت دیجیتال برای دادهها عمل میکند: با تغییر داده، هش آن نیز تغییر میکند.
در بلاکچینهای متداول، اطلاعات هر بلاک به شکلی به هش بلاک قبلی وابسته است. اگر کسی داده یک بلاک قدیمی را تغییر دهد، هش آن دیگر با اطلاعات پیوندهای بعدی سازگار نخواهد بود. برای معتبر جلوهدادن چنین تغییری، مهاجم باید زنجیره بعدی را نیز بازسازی کند و در عین حال از قواعد اجماع شبکه عبور کند؛ دشواری این کار در شبکههای مختلف یکسان نیست.
سازوکار اجماع
اجماع روشی است که اعضای شبکه با کمک آن درباره معتبر بودن و ترتیب ثبت دادهها به توافق میرسند. در اثبات کار، ماینرها برای پیشنهاد بلاک با یک مسئله محاسباتی رقابت میکنند. در اثبات سهام، اعتبارسنجها بر پایه سازوکارهایی مرتبط با سهامگذاری و قواعد شبکه در انتخاب یا تأیید بلاک مشارکت میکنند. اینها تنها دو نمونهاند و شبکهها ممکن است از روشها یا ترکیبهای دیگری استفاده کنند.
ماینر یا اعتبارسنج با خودِ دفترکل یکی نیست. آنها در فرایند پیشنهاد یا تأیید بلاک نقش دارند، در حالی که گرههای دیگر نیز میتوانند دادهها را مستقل از پیشنهاددهنده با قواعد شبکه بررسی کنند.
نحوه ثبت تراکنش در بلاکچین
جزئیات فنی در هر شبکه فرق دارد، اما مسیر کلی یک تراکنش معمولاً از این مراحل تشکیل میشود:
کاربر در کیف پول یا نرمافزار سازگار، جزئیات درخواست را مشخص میکند؛ مانند مقصد و مقدار دارایی در یک انتقال. در برخی شبکهها، اطلاعات دیگری مانند کارمزد یا دادههای لازم برای اجرای قرارداد هوشمند نیز به درخواست افزوده میشود.
کیف پول با کلید خصوصی کاربر، تراکنش را امضا میکند. سپس تراکنش به یک یا چند گره فرستاده میشود و گرهها میتوانند آن را برای اعضای دیگر شبکه بازنشر کنند.
گرهها ساختار تراکنش و امضای آن را بررسی میکنند و میسنجند که درخواست با قواعد شبکه سازگار باشد. بسته به نوع شبکه، مواردی مانند موجودبودن دارایی، درستبودن اطلاعات ورودی، رعایت محدودیتهای پروتکل و پرداخت کارمزد نیز بررسی میشود. تراکنش نامعتبر پذیرفته یا بازنشر نمیشود.
تراکنش معتبر ممکن است در صف انتظار گرهها، که معمولاً «ممپول» نامیده میشود، بماند. این صف الزاماً در همه گرهها یکسان نیست و قرارگرفتن در آن هنوز به معنی ثبت نهایی در بلاکچین نیست. تولیدکننده یا پیشنهاددهنده بلاک، بر اساس قواعد شبکه، تعدادی تراکنش را برای بلاک انتخاب میکند.
ماینر، اعتبارسنج یا نقش متناظر در شبکه، بلاک پیشنهادی را طبق سازوکار اجماع ارائه میکند. اعضای شبکه اعتبار بلاک و تراکنشهای آن را میسنجند. اگر بلاک با قواعد سازگار باشد و اجماع لازم به دست آید، به زنجیره پذیرفتهشده افزوده میشود.
با ساختهشدن بلاکهای بعدی روی بلاک حاوی تراکنش، تعداد تأییدهای آن افزایش مییابد. معنی و میزان اطمینان حاصل از این تأییدها به طراحی شبکه وابسته است. بنابراین، عبارت «ثبت شد» همیشه به معنی یکسانی از نهاییشدن در تمام بلاکچینها نیست.
یک مثال ساده از ثبت انتقال
فرض کنید کاربری میخواهد مقداری دارایی دیجیتال را برای نشانی دیگری بفرستد. کیف پول او درخواست انتقال را میسازد و با کلید خصوصی امضا میکند. گرههای شبکه امضا و انطباق درخواست با قواعد را بررسی میکنند. اگر درخواست معتبر باشد، ممکن است در صف انتظار قرار گیرد. سپس یک بلاکساز آن را در بلاک پیشنهادی بگنجاند و شبکه درباره پذیرفتن بلاک تصمیم بگیرد. پس از پذیرفتهشدن بلاک، سابقه انتقال در دفترکل ثبت میشود و با افزودهشدن بلاکهای بعدی، جایگاه آن در زنجیره تقویت میشود.
این مثال آموزشی است و به شبکه یا رمزارز مشخصی اشاره نمیکند. در بعضی شبکهها، مدل حسابها و ماندهها به کاربر نمایش داده میشود؛ در برخی دیگر، سازوکار ثبت بر پایه خروجیهای خرجنشده است. ازاینرو، جزئیات اعتبارسنجی و نمایش موجودی میتواند متفاوت باشد.
چرا تغییر سوابق در بلاکچین دشوار است؟
دشواری تغییر سوابق از یک عامل واحد نمیآید. پیوند هشها باعث میشود تغییر دادههای قدیمی، ناسازگاری در زنجیره ایجاد کند. از سوی دیگر، نسخههای دفترکل در میان گرهها توزیع شدهاند و پذیرش بلاک جدید به قواعد اجماع وابسته است. در نتیجه، کسی که بخواهد سابقهای را پنهانی تغییر دهد، باید علاوه بر دستکاری دادهها، بر سازوکار شبکه نیز غلبه کند یا آن را دور بزند.
بااینحال، بلاکچین بهطور مطلق در برابر خطا، حمله یا سوءاستفاده مصون نیست. میزان مقاومت به عواملی مانند طراحی پروتکل، تمرکز یا پراکندگی مشارکتکنندگان، امنیت نرمافزارها و نحوه نگهداری کلیدهای کاربران بستگی دارد. همچنین، اگر داده نادرستی از ابتدا طبق قواعد ثبت شود، فناوری بلاکچین بهتنهایی صحت واقعی آن داده را تضمین نمیکند.
ثبت تراکنش با تأیید نهایی چه تفاوتی دارد؟
وقتی یک تراکنش در یک بلاک قرار میگیرد، معمولاً میتوان آن را ثبتشده دانست؛ اما این وضعیت لزوماً به معنی نهاییشدن قطعی نیست. در برخی شبکهها، زنجیره ممکن است برای مدتی با تغییر روبهرو شود و بلاک دیگری جایگزین شود. در این حالت، تراکنش ممکن است از زنجیره پذیرفتهشده خارج شود یا در بلاک دیگری قرار گیرد.
برخی شبکهها نهاییشدن را بهصورت احتمالی و با افزایش بلاکهای بعدی بیان میکنند. برخی دیگر سازوکاری دارند که پس از تحقق شرایط مشخص شبکه، نهاییشدن قویتری ارائه میدهد. به همین دلیل، تعداد تأییدهای مورد انتظار را نمیتوان برای همه بلاکچینها یکسان دانست. این موضوع بهویژه برای کسبوکارهایی که بر پایه تراکنشهای شبکه تصمیم میگیرند اهمیت دارد.
نکات مهم درباره شفافیت و نگهداری کلیدها
در بسیاری از بلاکچینهای عمومی، امکان مشاهده تراکنشها در ابزارهای مرور زنجیره وجود دارد. این شفافیت میتواند بررسی سوابق را آسانتر کند، اما لزوماً اطلاعات هویتی افراد را نشان نمیدهد و محرمانگی کامل هم فراهم نمیکند. ارتباطدادن یک نشانی با هویت واقعی ممکن است از مسیرهای مختلفی امکانپذیر شود.
کلید خصوصی نیز نقش مهمی در اختیار کاربر بر دارایی یا دسترسی او دارد. امضای تراکنش نشان میدهد درخواست با کلید متناظر امضا شده است؛ اما اگر کلید خصوصی در اختیار شخص دیگری قرار بگیرد، او ممکن است بتواند درخواستهای تازهای امضا کند. بنابراین، نگهداری امن کلیدها و بررسی دقیق جزئیات تراکنش پیش از امضا اهمیت دارد.
تراکنش ثبتشده در بسیاری از شبکهها بهسادگی قابل برگشت نیست. پیش از امضا، نشانی مقصد، شبکه انتخابشده و جزئیات درخواست را بررسی کنید. اگر کلید خصوصی یا عبارت بازیابی در اختیار دیگران قرار گیرد، ممکن است کنترل دارایی از دست برود.
جمعبندی
بلاکچین یک دفترکل توزیعشده است که تراکنشها را در قالب بلاکهای پیوسته نگهداری میکند. کاربر درخواست را امضا و به شبکه ارسال میکند؛ گرهها آن را با قواعد پروتکل میسنجند و سازوکار اجماع درباره پذیرش و ترتیب ثبت بلاک تصمیم میگیرد. هشها، نسخههای توزیعشده دفترکل و اجماع، تغییر پنهانی سوابق را دشوار میکنند، اما امنیت، شفافیت و نهاییشدن تراکنش به طراحی هر شبکه وابسته است. درک این تفاوتها کمک میکند فناوری زنجیره بلوکی را دقیقتر و بدون تصورهای اغراقآمیز ارزیابی کنید.
اگر با سازوکار ثبت تراکنش آشنا شدید، میتوانید مفاهیم مرتبط با داراییهای دیجیتال، امنیت کلیدها و کاربرد دفترکل توزیعشده را نیز مطالعه کنید و هنگام ارزیابی هر شبکه، مستندات و قواعد همان شبکه را جداگانه بررسی کنید.
سؤالات متداول
آیا همه تراکنشهای بلاکچین عمومی هستند؟
خیر. در بلاکچینهای عمومی معمولاً دادههای تراکنش برای عموم قابل مشاهدهاند، اما شبکههای خصوصی یا مجوزدار میتوانند دسترسی محدود داشته باشند. میزان جزئیات قابل مشاهده نیز به طراحی شبکه بستگی دارد.
آیا تراکنش پس از قرارگرفتن در بلاک قطعی است؟
نه لزوماً. ثبت در بلاک با نهاییشدن یکسان نیست. بعضی شبکهها با بلاکهای بعدی اطمینان بیشتری ایجاد میکنند و بعضی دیگر سازوکار نهاییشدن متفاوتی دارند.
آیا بلاکچین اطلاعات نادرست را اصلاح میکند؟
خیر. بلاکچین میتواند ثبت و ترتیب دادهها را طبق قواعد خود مدیریت کند، اما صحت واقعی اطلاعات واردشده را بهطور خودکار تضمین نمیکند. اگر اطلاعات نادرست پذیرفته و ثبت شود، اصلاح آن به سازوکار و قواعد همان شبکه وابسته است.