بلاکچین چیست و تراکنشها چگونه در آن ثبت میشوند؟
اگر میپرسید بلاکچین چیست، پاسخ کوتاه این است: نوعی دفترکل دیجیتال است که نسخههایی از آن میان چندین رایانه نگهداری میشود و تراکنشها را در قالب بلوکهای بههمپیوسته ثبت میکند. برای ثبت یک تراکنش، شبکه باید امضای دیجیتال و قواعد آن را بررسی کند و سپس، با سازوکار توافقی خود، مشخص کند کدام تراکنشها وارد دفترکل شوند. در این مقاله مراحل این فرایند را ساده و دقیق مرور میکنیم. برای آشنایی با موضوعات آموزشی و حرفهای این وبسایت میتوانید از صفحه علیرضا میرزازاده بازدید کنید.
در بلاکچین، کاربر تراکنش را با کلید خصوصی امضا و به شبکه ارسال میکند. گرهها اعتبار آن را میسنجند؛ سپس تراکنشهای پذیرفتهشده، طبق سازوکار اجماع شبکه، در یک بلوک قرار میگیرند. هش هر بلوک به محتوای آن وابسته است و ارتباط آن با بلوک قبلی، زنجیره را شکل میدهد. بنابراین ثبت تراکنش فقط ذخیرهکردن اطلاعات نیست؛ نتیجه بررسی قواعد شبکه و توافق میان مشارکتکنندگان است.
بلاکچین چیست و چه چیزی را ثبت میکند؟
بلاکچین یا زنجیره بلوکی، گونهای از دفترکل توزیعشده است. دفترکل، سابقهای از رخدادها یا تغییرات را نگه میدارد؛ توزیعشده بودن یعنی نگهداری و بررسی این سابقه به یک پایگاه داده مرکزی و یک مدیر واحد محدود نیست. در شبکههای عمومی، رایانههایی که به شبکه متصلاند میتوانند بر اساس قواعد آن در دریافت، بررسی و انتشار اطلاعات مشارکت کنند.
اطلاعات معمولاً در بستههایی به نام «بلوک» گردآوری میشوند. هر بلوک بخشی از دادههای تراکنشها و اطلاعاتی فنی، از جمله هش بلوک قبلی، را در بر میگیرد. هش، خروجی کوتاهی است که از دادهها با یک تابع رمزنگاری تولید میشود. اگر داده ورودی تغییر کند، هش حاصل نیز بهطور معمول تغییر میکند؛ به همین دلیل هشها در تشخیص تغییرات و پیوند بلوکها نقش دارند.
البته همه بلاکچینها ساختار یا کاربرد یکسان ندارند. برخی عمومی و بدون مجوز هستند و مشارکت در آنها برای عموم امکانپذیر است؛ برخی دیگر مجوزمحورند و دسترسی یا اعتبارسنجی را به اعضای مشخص محدود میکنند. همچنین نوع داده، شیوه اجماع و قواعد نهاییشدن تراکنشها از شبکهای به شبکه دیگر فرق میکند.
تراکنش در بلاکچین چگونه آغاز میشود؟
کاربر با یک کیف پول یا نرمافزار سازگار، دستور انجام تراکنش را میسازد. بسته به شبکه، این دستور ممکن است انتقال دارایی، فراخوانی یک قرارداد هوشمند یا تغییر دیگری در وضعیت شبکه باشد. بنابراین هر تراکنش الزاماً فقط شامل نام فرستنده، نام گیرنده و مبلغ نیست؛ قالب دقیق آن به پروتکل بستگی دارد.
برای اثبات مجازبودن دستور، کیف پول آن را با کلید خصوصی امضا میکند. امضای دیجیتال به دیگران امکان میدهد بررسی کنند که تراکنش از سوی دارنده کلید مجاز صادر شده و پس از امضا تغییر نکرده است؛ اما کلید خصوصی نباید در اختیار شبکه یا دیگران قرار گیرد. شبکه با بررسی امضا، به کلید خصوصی دسترسی پیدا نمیکند.
امضای دیجیتال با رمزگذاری یکسان نیست. امضا برای اثبات اصالت و تمامیت پیام به کار میرود؛ محرمانگی داده به سازوکارهای دیگری نیاز دارد. در بسیاری از بلاکچینهای عمومی، جزئیات تراکنش برای مشارکتکنندگان قابل مشاهده است، هرچند هویت واقعی افراد ممکن است مستقیماً در دفترکل ثبت نشده باشد.
مراحل اعتبارسنجی و ثبت تراکنش در بلاکچین
برای درک نحوه ثبت تراکنش در بلاکچین، بهتر است مسیر معمول آن را مرحلهبهمرحله دنبال کنیم. جزئیات اجرایی ممکن است با توجه به پروتکل تغییر کند، اما مراحل زیر تصویر کلی را نشان میدهد.
کاربر جزئیات دستور را در نرمافزار وارد میکند. نرمافزار آن را با کلید خصوصی امضا میکند و داده لازم را برای ارسال به شبکه آماده میسازد.
تراکنش به یک یا چند گره شبکه ارسال میشود. گرهها میتوانند آن را به گرههای دیگر منتقل کنند تا پیام در میان مشارکتکنندگان پخش شود.
گرههای اعتبارسنج بررسی میکنند که امضا معتبر باشد، قالب تراکنش درست باشد و دستور با قواعد همان شبکه تعارض نداشته باشد. برای نمونه، شبکه ممکن است موجودی یا حق خرجکردن دارایی، کارمزد، محدودیتهای قراردادی و جلوگیری از تکرار یک دستور را بررسی کند.
تراکنش معتبر میتواند در صف انتظار شبکه قرار گیرد؛ در بسیاری از شبکهها به این فضا «ممپول» میگویند. معتبر بودن بهتنهایی به معنای ثبت قطعی در دفترکل نیست. سازوکار انتخاب بلوک و شرایط شبکه بر زمان انتظار اثر میگذارد.
ماینرها، اعتبارسنجها یا مشارکتکنندگان دیگر، بر اساس سازوکار همان شبکه، بلوکی را پیشنهاد یا تولید میکنند. شبکه درباره پذیرفتن بلوک با قواعد اجماع تصمیم میگیرد؛ این تصمیم فقط به انتخاب یک رایانه منفرد وابسته نیست.
پس از پذیرفتهشدن بلوک، گرههای مربوطه دفترکل خود را بهروزرسانی میکنند. با اضافهشدن بلوکهای بعدی، احتمال برگشت یا تغییر سابقه در بعضی شبکهها کمتر میشود؛ با این حال تعریف نهاییشدن تراکنش به پروتکل وابسته است.
اجماع چگونه مشخص میکند کدام تراکنش ثبت شود؟
شبکه بلاکچین باید راهی داشته باشد تا مشارکتکنندگان درباره ترتیب تراکنشها و بلوک معتبر به توافق برسند. این راهکار «سازوکار اجماع» نام دارد. هدف آن هماهنگکردن دفترکل میان گرهها و دشوارکردن ثبت دادههای ناسازگار است، بدون آنکه لزوماً یک مدیر مرکزی همه تصمیمها را بگیرد.
اثبات کار
در اثبات کار، ماینرها برای یافتن پاسخی که شرایط محاسباتی پروتکل را برآورده کند، رقابت میکنند. شبکه بلوکی را میپذیرد که طبق قواعد آن معتبر باشد و شرایط لازم را داشته باشد. این فرایند میتواند به مصرف منابع محاسباتی نیاز داشته باشد. وجود اثبات کار به این معنا نیست که هر تراکنش بهتنهایی با حل یک مسئله مستقل ثبت میشود؛ رقابت عمدتاً در ساخت بلوک و انتخاب زنجیره معتبر نقش دارد.
اثبات سهام
در اثبات سهام، انتخاب یا مشارکت اعتبارسنجها در تولید و تأیید بلوک بر پایه سازوکار سهامگذاری و قواعد پروتکل انجام میشود. جزئیات انتخاب، پاداشها و پیامد تخلف در شبکههای مختلف یکسان نیست. بنابراین نباید ویژگیهای یک شبکه اثبات سهام را به همه بلاکچینها تعمیم داد.
شبکههای مجوزمحور نیز ممکن است از روشهای دیگری برای توافق استفاده کنند. نکته اصلی این است که اجماع درباره معتبر بودن بلوک و ترتیب ثبت اطلاعات تصمیم میگیرد؛ روش دستیابی به آن را خود پروتکل تعیین میکند.
هش، پیوند بلوکها و دشواری تغییر سابقه
هر بلوک معمولاً اطلاعاتی دارد که به هش بلوک قبلی اشاره میکند. در نتیجه، بلوکها به شکل زنجیرهای به هم متصل میشوند. اگر کسی داده یک بلوک قدیمی را دستکاری کند، هش آن بلوک تغییر میکند و پیوند بلوکهای بعدی دیگر با سابقه تغییرکرده سازگار نخواهد بود. این ناسازگاری برای گرههایی که قواعد شبکه را بررسی میکنند قابل تشخیص است.
بعضی شبکهها برای خلاصهسازی تراکنشهای یک بلوک از ساختاری مانند درخت مرکل استفاده میکنند. این ساختار امکان میدهد عضویت یک تراکنش در مجموعه تراکنشهای بلوک با دادهای فشردهتر بررسی شود. اما وجود هش یا ساختار مرکل بهتنهایی به معنای امنیت مطلق نیست؛ امنیت به طراحی پروتکل، نحوه توزیع شبکه، سازوکار اجماع و رفتار مشارکتکنندگان وابسته است.
بلاکچین به معنای غیرممکنبودن هر نوع خطا یا تغییر نیست. خطر سرقت کلید خصوصی، اشکال نرمافزاری، خطای کاربر و ضعف طراحی همچنان وجود دارد. همچنین «تأییدشدن» و «نهاییشدن» در همه شبکهها معنای یکسانی ندارند. پیش از اتکا به وضعیت یک تراکنش، قواعد همان شبکه را بررسی کنید.
بعد از ثبت تراکنش چه اتفاقی میافتد؟
پس از انتشار بلوک پذیرفتهشده، گرههایی که دفترکل مربوط را نگهداری میکنند وضعیت خود را بر پایه آن بهروزرسانی میکنند. یک گره کامل معمولاً دادههای لازم برای بررسی مستقل قواعد و سابقه را نگه میدارد؛ در مقابل، برخی نرمافزارها یا گرههای سبک برای دریافت یا بررسی اطلاعات به گرههای دیگر متکیاند. بنابراین همه دستگاههای متصل به شبکه لزوماً نسخه کامل و یکسانی از تمام دادهها را ذخیره نمیکنند.
در برخی شبکهها، تراکنش پس از قرارگرفتن در بلوکهای بعدی اطمینان بیشتری پیدا میکند. در برخی دیگر، پروتکل معیار مشخصی برای نهاییشدن دارد. اگر دو شاخه موقت از زنجیره شکل بگیرند، ممکن است شبکه با ادامه اجماع یکی از آنها را دنبال کند. این موضوع نشان میدهد چرا نمایش یک تراکنش در نرمافزار را نباید بدون توجه به تعداد تأییدها یا قواعد پروتکل، همواره معادل نهاییشدن قطعی دانست.
تفاوت بلاکچین با پایگاه داده معمولی
پایگاه داده معمولی میتواند اطلاعات را سریع و کارآمد ثبت کند و مدیر مجاز آن را اصلاح کند. بلاکچین بیشتر زمانی مطرح میشود که چند مشارکتکننده بخواهند سابقهای مشترک داشته باشند و برای پذیرش تغییرات به قواعد قابل بررسی تکیه کنند. در مقابل، بلاکچین الزاماً سریعتر، ارزانتر یا مناسبتر از پایگاه داده متعارف نیست. انتخاب فناوری باید با نیازهایی مثل سطح اعتماد میان اعضا، محرمانگی، حجم تراکنش و هزینه نگهداری هماهنگ باشد.
برای کسبوکارها، مهم است میان «ثبت داده روی بلاکچین» و «درستی دنیای واقعی آن داده» تفاوت بگذارند. شبکه میتواند بررسی کند که اطلاعات طبق قواعد فنی ثبت شدهاند؛ اما بهتنهایی تضمین نمیکند اطلاعات بیرونی که وارد سامانه شدهاند درست هستند. همچنین ثبت تغییرناپذیر یک داده اشتباه، خودبهخود آن را به داده درست تبدیل نمیکند.
سؤالات متداول
آیا همه تراکنشهای بلاکچین عمومی و قابل مشاهدهاند؟
خیر. در بلاکچینهای عمومی ممکن است جزئیات فنی تراکنشها برای عموم قابل مشاهده باشد، اما شبکههای مجوزمحور میتوانند دسترسی را محدود کنند. سطح شفافیت به نوع شبکه و طراحی آن بستگی دارد.
آیا ثبت تراکنش در بلاکچین فوری است؟
نه لزوماً. زمان انتظار به شلوغی شبکه، کارمزد، شیوه انتخاب بلوک و قواعد پروتکل وابسته است. پذیرفتهشدن نهایی نیز ممکن است با مفهوم تأیید یا نهاییشدن در همان شبکه تعریف شود.
آیا میتوان اطلاعات ثبتشده را حذف یا اصلاح کرد؟
در بسیاری از بلاکچینها، سابقه ثبتشده بهسادگی مانند یک پایگاه داده متمرکز ویرایش نمیشود. با این حال، امکان ثبت اصلاحیه یا تغییر وضعیت به قواعد و طراحی شبکه وابسته است و نباید «تغییرناپذیری» را به معنای ناممکنبودن مطلق هر تغییر دانست.
آیا هش، اطلاعات تراکنش را مخفی میکند؟
خیر. هش برای خلاصهسازی و تشخیص تغییر داده به کار میرود و بهتنهایی سازوکار محرمانگی نیست. محرمانگی باید با طراحی و روشهای رمزنگاری مناسب فراهم شود.
جمعبندی
بلاکچین دفترکلی توزیعشده است که دادهها را در بلوکهای مرتبط با هش ثبت میکند. در مسیر ثبت تراکنش، ابتدا دستور امضا و منتشر میشود، سپس گرهها آن را بر اساس قواعد شبکه اعتبارسنجی میکنند و سازوکار اجماع درباره قرارگرفتن آن در بلوک تصمیم میگیرد. پیوند هشها و توافق شبکه، تشخیص دستکاری و هماهنگی دفترکل را ممکن میکنند؛ اما امنیت، سرعت و میزان نهاییشدن به طراحی هر پروتکل بستگی دارد. در نتیجه، برای فهم درست فناوری زنجیره بلوکی باید هم مراحل فنی و هم محدودیتهای آن را در نظر گرفت.
اگر با مفاهیم مالی و فناوریهای نوین سروکار دارید، موضوع را از زاویه کاربرد آن در مدیریت اطلاعات و فرایندهای کسبوکار نیز بررسی کنید و برای تصمیمگیری، ویژگیهای شبکه موردنظر را جداگانه بسنجید.